Cảnh và tình trong thơ Bác Hồ

Bác Hồ-một nhà thơ, một thi sĩ đúng nghĩa và một trong những giá trị đích thực của thơ Bác là hai cảm hứng mạnh mẽ nhất trong thơ: “Cảnh” và “tình”.

Vâng, trong thơ đích thực xưa nay, cảnh và tình luôn là một cặp song sinh-từ cảnh sinh ra tình hay tình đã ẩn sẵn trong cảnh, chẳng hạn hai câu thơ mở đầu một bài thơ chúc Tết Trung thu của Bác Hồ gửi các cháu thiếu nhi:

Trung thu trăng sáng như gương

Bác Hồ ngắm cảnh nhớ thương nhi đồng

Rõ ràng mối liên hệ giữa cảnh và tình ở đây đều đến rất tự nhiên, giản dị mà sâu thẳm như trái tim yêu thương thường trực của Bác dành cho các em thiếu nhi, và hình ảnh vầng trăng Trung thu tròn vành vạnh và hình ảnh đáng yêu của những em bé nhi đồng đã được đặt bên nhau như một sự sắp xếp rất tự nhiên trong tâm hồn những người yêu cảnh và yêu người trên đời này.

Quan hệ giữa cảnh và tình trong thơ Bác được xuất hiện nhiều nhất có lẽ chính trong những năm tháng của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, khi Bác và Trung ương Đảng, Chính phủ đang sống, làm việc trên Chiến khu Việt Bắc, giữa cảnh núi rừng sông suối thơ mộng.

 Tiếng suối trong như tiếng hát xa

Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa

Cảnh khuya như vẽ người chưa ngủ

Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà

Đây là bài thơ tứ tuyệt đẹp như một áng Đường thi. Cảnh trí ở đây, từ âm thanh, hình ảnh, màu sắc… đều vừa cụ thể, vừa hư ảo hóa một cách hợp lý và có sức bay bổng, gợi mở. Ví “tiếng suối” như tiếng “hát xa” còn là một sự hợp lý dễ nhận ra, nhưng tài tình nhất có lẽ là hai điệp ngữ “lồng” - hình ảnh thơ mộng trùng điệp ôm trùm lên nhau, từ vầng trăng với ánh sáng mênh mông trên trời tỏa xuống, phủ lên vòm lá cây cổ thụ trên cao, và đến vòm cây cổ thụ lại tỏa bóng xuống ôm trùm lấy tầng thấp nhất là những khóm hoa rừng… Thật là cảnh trí thiên nhiên như một bức tranh tuyệt mỹ, nên cũng được Bác gọi ngay là “cảnh khuya như vẽ” thiết tưởng khó còn cách gọi nào đúng, viết hay hơn….

Và, với ba câu thơ tả cảnh mỹ lệ trên đã như một bệ phóng để câu thơ cuối vút lên cao: Ấy là mối tương quan giữa tình yêu thiên nhiên, cuộc sống và nỗi lo toan đau đáu vì việc nước việc dân, cả hai tình cảm này không loại trừ nhau mà chỉ nâng nhau lên-câu thơ chuyển sang nói chuyện “tình” ở đây ngắn gọn và chắc nịch như một mệnh lệnh của trái tim: “Chưa ngủ vì lo nỗi nước nhà".

 Còn trong bài thơ “Nguyên tiêu”, bài thơ đẹp vào bậc nhất trong thơ chữ Hán của Bác:

Rằm xuân lồng lộng trăng soi

Sông xuân nước lẫn màu trời thêm xuân

Giữa dòng bàn bạc việc quân

Khuya về bát ngát trăng ngân đầy thuyền

(Xuân Thủy dịch)

 Mùa thu năm 1949, giữa Chiến khu Việt Bắc oai hùng và thơ mộng, Bác viết bài: "Đi thuyền trên sông Đáy".

Dòng sông lặng ngắt như tờ,

Sao đưa thuyền chạy, thuyền chờ trăng theo.

Bốn bề phong cảnh vắng teo,

Chỉ nghe cót két tiếng chèo thuyền nan.

Lòng riêng riêng những bàn hoàn,

Lo sao khôi phục giang san Tiên Rồng

Thuyền về, trời đã rạng đông,

Bao la nhuốm một màu hồng đẹp tươi.

Vẫn là một kết cấu thơ nối mạch giữa tả cảnh ở bốn câu trên với tả tình ở bốn câu dưới. Những câu thơ có cảm giác như được tác giả viết ngay tại chỗ, hoặc như ta thường nói-thơ ứng tác, vì chúng rất giản dị, gần với chất liệu đời thực với tiếng mái chèo “cót két” của chiếc thuyền nan bé nhỏ đang chở cả một Bộ tham mưu vĩ đại trong cuộc chiến đấu trường kỳ của dân tộc ta, quả thực đã gợi cảm vô cùng….

Và cảnh không dừng lại ở đó, cùng với dòng chảy miên man, thời gian trôi mải miết, sau đêm là tới ngày, khi tác giả đóng bài thơ lại bằng cái hình ảnh vừa rất thực vừa gợi mở quá rực rỡ: “Bao la nhuốm một màu hồng đẹp tươi!”…

Rõ ràng với nhà thơ-nhà cách mạng vĩ đại Hồ Chí Minh, hai tố chất anh hùng và thi sĩ đã quyện làm một để chúng ta không sao phân biệt được là dưới ngòi bút của Bác, công việc cách mạng đã hóa nên thơ hay chính thơ đã nâng bước cho công việc vì dân vì nước tuyệt vời của Người...

ANH NGỌC

Nguồn: www.qdnd.vn